Դիլաչար և Աթաթուրք

97

          Նա այն հայն է, որ Մուստաֆա Քեմալին տվեց Աթաթուրք անունը, հայը, որ թուրք բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ նույն սեղանի մոտ նստած, նրանց հիշեցրեց, որ Անդրաիկի սուրը  հավերժ նրանց ահն ու սարսափն է լինելու`երգելով «Իբրեւ արծիվ սավառնում ես լեռ եւ ժայռ, թնդացնում ես երկինք, երկիր տենչաւառ, Սուրբ անունդ պիտի հիշվի դարեդար, Հայոց լեռինք քեզ ապաստան, Անդրանիկ»:
          Գուցե այդ անունը` Հակոբ Մարթայան, նվազ ծանոթ է ընթերցողին, բայց վստահաբար ուշադրության արժանի է:
          Հայ լեզվաբան, ում թուրքերն անվանեցին Դիլաչար (լեզու բացող):
           Ծնվել է Ստամբուլում 1895  թվականին, սովորել է Կ. Պոլսի ամերիկյան միջնակարգ դպրոցում, «Ռոբերտ» քոլեջում , եղել է այդ քոլեջի անգլերենի դասատուն, ապա՝ տնօրենը, ստացել ամերիկյան ակադեմիական «արվեստի մագիստրոս» տիտղոս և պրոֆեսորի կոչում (1922)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել է Կովկասյան ճակատում և այդ տարիներին էլ ծանոթացել է Թուրքիայի հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալի հետ:         
          Թուրքական լեզվագիտական ընկերության առաջին գլխավոր քարտուղարն էր Հակոբ Մարթայանը, հեղինակ է թուրքական լեզվի տարբեր բնագավառներին վերաբերող մի շարք մենագրությունների, 1936-1950 թվականներին Անկարայի համալսարանում  դասախոսել է լեզվաբանության պատմություն և ընդհանուր լեզվաբանություն, նա  թուրք լեզվաբանների միության գլխավոր մասնագետն էր, թուրքական հանրագիտարանի  գլխավոր խմբագիրը, Հակոբ Մարթայանը մեծ ներդրում է ունեցել լատինական տառերով թուրքերեն այբուբենի ստեղծման գործում:
          Թուրքրենին նվիրված նրա ուսումնասիրություններն են.  «Azeri Türkçesi» (Ադրբեջանական թուրքերենը), «Batı Türkçesi» (Արևեմտյան թուրքերենը), «Lehçelerin Yazılma Tarzı» (Բարբառների գրելու ձևը), «Türk Dil ve Lehçelerinin Tasnifi Meselesi» (Թուրքերեն լեզվի և բարբառների դասակարգման խնդիրը),  «Devlet Dili Olarak Türkçe» (Թուրքերենը որպես պետական լեզու), «Wilhelm Thomsen ve Orhon Yazıtlarının Çözülüşü» (Վիլհելմ Թոմսենը և Օրհոնյան արձանագրությունների կործանումը), «Türk Diline Genel Bir Bakış» (Ընդհանուր ակնարկ թուրքերեն լեզվի մասին), «Türkiye’de Dil Özleşmesi» (Լեզվի մաքրումը Թուրքիայում), «Dil, Diller ve Dilcilik» (Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն), «Kutadgu Bilig İncelemesi» (Քութադգու Բիլիգ ուսումնասիրությունը), «Anadili İlkeleri ve Türkiye Dışındaki Uygulamalar» (Մայրենի լեզվի սկզբունքները և կիրառումները Թուրքիայի սահմաններից դուրս):
          Թուքերենին մատուցած ծառայությունների համար Աթաթուրքը նրան Դիլաչար ազգանունն է տվել: Դիլաչարը Աթաթուրքի գիտական և մշակութային  հարցերով գլխավոր խորհրդականն էր, վերջինս մեծ վստահություն է ունեցել Մարթայանի գիտելիքի նկատմամբ:
         Մարթայանը երբեք չի թաքցրել իր հայ լինելը, հարգել է իր արմատները, շատ լեզուներ է իմացել, իսկ հայերենը և հայկականը  մշտապես  նրա ուսումնասիրության կենտրոնում էին` «Աստվածաշունչը և աշխարհաբարը», «Համայնապատկեր հայ մշակույթի» և այլ աշխատություններ:
         
          Նա ժամանակի կրթված անձանցից էր, իմացել է 22 լեզու` անգլերեն, թուրքերեն, ֆրանսերեն, հունարեն, իսպաներեն, իտալերեն, ռուսերեն, լեհերեն, բուլղարերեն և այլն, 1929թ անգլերեն է թարգմանել Լևոն Շանթի «Հին ասավածներ» դրաման:  Զբաղվել է հայագիտությամբ, եղել է Բեյրութի հայկական առաջին վարժարանի տնօրենը, Բեյրութում լույս տեսնող «Լույս» շաբաթաթերթի խմբագիրը:
          Սոֆիայում հիմնադրել  «Ռահվիրա» և «Մշակույթ» թերթերը:
          Դիլաչարը մահացել է 1979 թ. Ստամբուլում: