«Զույգ արեգակները» մեր հայացքն ուղղում են գալիքին

65

ՆԱԶԵՆԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

«MEZZO TV»-ն հանդիսանում է բարձրաճաշակ համաշխարհային հեռուստադիտողին օպերային եւ խորեոգրաֆիկ ներկայացումների, սիմֆոնիկ, գործիքային եւ այլ երաժշտական ժանրերին պատկանող եւ կատարողական արվեստի բարձրորակ նմուշները ներկայացող առաջատար հեռուստաընկերություն: Հիմնադրվել է 1996 թ. եւ հեռարձակվում է ավելի քան 80 երկրներում: Եվ ահա 2020 թ. օգոստոսի 23-ին եւ 29-ին, այնուհետեւՙ սեպտեմբերի 9-ին եւ 15-ին առաջին անգամ այդ հեռուստաընկերության եթերում ներկայացվել է հայ բալետմայստերի բեմադրությունը: Դա Հայաստանի ժողովրդական արտիստ Ռուդոլֆ Խառատյանի «Զույգ Արեգակներ» բալետն է: Բալետի հեռարձակումը հնարավոր է դարձել «Բալետ 2021» հիմնադրադրամի եւ «MEZZO TV»-ի միջեւ կնքված 5-ամյա պայմանագրի շրջանակում, որով հեռուստաալիքին հեռարձակման իրավունք է շնորհվել: Հաջորդ անգամ «Զույգ Արեգակներ» բալետը կցուցադրվի ապրիլինՙ Մեծ եղեռնի 106-րդ տարելիցին:

Բալետի պրեմիերան տեղի է ունեցել 2015թ. մայիսի 27-ին Օպերայի եւ բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում: Ռ. Խառատյանի «Զույգ արեգակներ» բալետը ոգեշնչված է Ս. Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան Ողբերգության» կոթողով, սակայն բեմադրության հիմքում ընկած է այսպես կոչված գաղափարական-ընդհանրացված սցենարը: Ներկայացումը սկսվում է բնաբանով, որը կազմված է Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմի երկու կարճ դրվագների միացումից:ՙ
«Զույգ արեգակներ երկու ծագերից,
Մեկը խավարի, մյուսը կիզման:
Ներկան անգո է, անցյալն անորոշ,

գալիքն անստույգ»:

Բալետի գործողության ընթացքում հետզհետե բացահայտվում է այս բնաբանի խորհուրդը: Հայ բալետի պատմության ընթացքում բազմաթիվ բալետմայստերներ դիմել են հայկական առասպելների, էպոսի եւ պատմության պարային մեկնաբանմանը, ինչպես նաեւ մի շարք հանճարեղ անհատների կերպարների կյանքի պատմության մարմնավորմանը: Սակայն միայն Ռուդոլֆ Խառատյանը մտահղացավ եւ այնուհետեւ մարմնավորեց անչափ բարդ խնդիրը` մեկ ներկայացման սահմաններում ընդգրկել հայ ժողովրդի անցած ողջ հոգեւոր-մշակութային ուղին` հինավուրց ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը, եւ լուսաբանել այդ ուղին հուզական եւ գաղափարական տեսանկյուններից: Մեր կարծիքով, բալետի բուն բովանդակությունը կարելի է բանաձեւել Պոլ Գոգենի հայտնի կտավի անվանումիցՙ «Որտեղի՞ց ենք մենք եկել: Ո՞վ ենք մենք: Ո՞ւր ենք մենք գնում»:

Բալետի պարտիտուրը կազմված է Մեսրոպ Մաշտոցի, Մովսես Խորենացու, Գրիգոր Նարեկացու շարականներից կամ դրանց ժամանակակից մշակումներից եւ հայ կոմպոզիտորներ Արամ Խաչատրյանի, Ալան Հովհաննեսի, Առնո Բաբաջանյանի, Ավետ Տերտերյանի, Աշոտ Արիյանի երաժշտական տարբեր երկերից կամ այդ երկերի դրվագներից:

Ռուդոլֆ Խառատյանը, որպես բալետմայստեր, միշտ առանձնացել է իր բեմադրություններում տարբեր տեսակի եւ ծագման պատկերանշանների եւ խորհրդանշանների հանդեպ ունեցած հակումով: Այսպիսով, «Զույգ արեգակներ» ներկայացումը վերլուծելիս կարելի է առանձնացնել նշաններ տարբեր մակարդակներովՙ բեմական իրեր, բեմահարդարում եւ զգեստներ, կերպարներ, ինչպես նաեւ շարժում-սիմվոլներ, դիրք-սիմվոլներ, պատկեր-սիմվոլներ եւ այլն: Փորձենք հակիրճ ներկայացնել դրանք: Իրական կյանքից առնված մեր մշակույթի ներկայացուցիչները բեմում ներկայանում են թե՛ որպես այդպիսիք եւ թե՛ որպես կերպար-խորհրդանիշներ: Դրանք են Գրիգոր Նարեկացին, Թորոս Ռոսլինը եւ Արշիլ Գորկին, ինչպես նաեւ իրականությունից առնված չորս ավետարանիչները եւ թոնդրակեցիները: Այլ գործող անձինք ի սկզբանե խորհրդանիշ կերպարներ ենՙ Պատմիչ, որը ժամանակների միջեւ կապն է, Տիրամայր (որը մի պահ Արշիլ Գորկու կերպարն է մարմնավորում) եւ Հույսի, Հավատի ու Սիրո կերպարները: Նարեկացու կերպարը հիմնականն է, նա է գլխավոր հերոսը, անցնում է ողջ ներկայացումով, ամբողջացնում այն, հանդես գալիս տարբեր երեսակներով: Եվ դա բնական է, քանի որ «Մատյան ողբերգության» պոեմը, որի մոտիվներից է ելնում ողջ բալետի բովանդակությունը, չնայած որ ստեղծվել է միջնադարում, պարունակում է ե՛ւ հետադարձ հայացք, ե՛ւ հայացք ներկայի վրա, ե՛ւ դեպի ապագա ու միավորում է ամեն ժամանակ, ընդհանրացնում պարուրագծով զարգացող մի հոսանքով: «Այսպես է, որ անցյալը վերածվում է ապագայի, ներկան` անցյալի, եւ ամենը կատարվում է այստեղ եւ հիմա»: Ակնհայտ է, որ Արշիլ Գորկին XX դարի նկարիչ է, իսկ Թորոս Ռոսլինը` միջնադարյան մանրանկարիչ, սակայն արվեստը գեղեցկության հոսքն էՙ տարբեր ժամանակներում ստեղծված եւ իրար չնմանվող արվեստի կոթողներում: Որպես խորհրդանիշ բալետում խաղարկվում են բեմական իրերը: Աքաղաղը բազմաթիվ մշակույթներում ընդունվել է որպես արեգակի խորհրդանիշ եւ լուսաբացի նշան: Քրիստոնեության մեջ աքաղաղը դարձավ Քրիստոսի չարչարանքների եւ հարության խորհրդանիշը: Թավջութակը խորհրդանշում է արվեստը եւ ստեղծագործական սկզբունքը: Խորհրդանիշեր են նաեւ բեմաձեւավորման մեջ օգտագործված պատկերները, որոնք անցնում են հետեւի բեմավարագույրի վրաՙ Արեգակի համակարգի մոդելը եւ Ադամն ու Եվան: Բեմը, ըստ Խառատյանի, խորհրդանշում է տիեզերքը, իսկ բեմի խորքի ձախ կողմում զետեղված խորանը` հայկական աշխարհը: Այդ խորանն են մտնում եւ այնտեղից դուրս են գալիս (շնորհիվ հատուկ լուսային ճառագայթման) կերպարներըՙ վերափոխվելով ստատիկ կամ շարժուն նկարի կամ որմնանկարի: Ներկայացման ամենատպավորիչ պատկերներից է, երբ Թորոս Ռոսլինի մանրանկարները հետզհետե հանում են միջնադարյան հագուստը եւ հատուկ հերթականությամբ տեղավորում մեծ ցանցի վրա, որը դանդաղորեն բարձրանում է եւ մեր առջեւ հայտնվում է Արշիլ Գորկու կտավներից մեկը:

Բալետի խորեոգրաֆիան Խառատյանը ստեղծել էՙ հենվելով մի շարք պարային համակարգերի վրա` ժամանակակից տարրերով հարստացված դասական պարի ու նաեւ (ինչը շատ կարեւոր է) Գեորգի Գուրջիեւի ստեղծած «սրբազան պարերի» տարրերով: Պետք է նշել, որ Գուրջիեւի այդ պարերի համակարգի ամեն մի տարրը հատուկ իմաստ է կրում, եւ դրանց հերթականությունը այդ համակարգին ծանոթ դիտորդին որոշակի միտք կամ գաղափար է հաղորդում: Բալետի վերջին տեսարաններից մեկում կա նաեւ պար, որ կառուցված է ժամանակակից «հիփ-հոփ» պարի համակարգի տարրերի վրա: Հետաքրքրական է խաղացված Գուրջիեւի համակարգի պարային տարրերի կերպարափոխումը «հիփ-հոփի» համակարգի տարրերին: Պարզ է այստեղ հաղորդված այն միտքը, որն անընդմեջ «կարմիր գծով» անցնում է ողջ ներկայացումով` անցյալը եւ ներկան, հինավուրցը եւ ժամանակակիցը ցուցադրված են թե՛ որպես ընթացք, եւ թե՛ որպես համագոյացություն: Եվ եթե նունիսկ «Ներկան անգո է, անցյալնՙ անորոշ», Զույգ արեգակները, վերջում միաձուլվելով, մեր հայացքն ուղղում են գալիքին` Հույսով, Հավատով եւ, ամենակարեւորը, երբեք չմոռանալով Սերը: Չէ՞ որ Սիրո իմաստնությունը քրիստոնեության ամենագլխավոր պատգամներից մեկն է: