«Իոսիֆ Բրոդսկին Նոբելյան մրցանակակիր է, սակայն դեռ դասագիրք չի մտնում». Երվանդ Տեր-Խաչատրյան

181

Հայ  գրականության դասավանդման, կրթական չափորոշիչներում տեղ գտած նորամուծությունների մասին մամուլում եւ սոցիալական ցանցերում շարունակում են իրենց տեսակետները ներկայացնել գրականագետները, գրողներն ու տարբեր անհատ օգտատերեր:

Ի?նչը պետք է փոխել եւ ինչպե՞ս:

Գրականագետ Երվանդ Տեր- Խաչատրյանը մեզ հետ զրույցում նշեց, որ մոտ երեք տասնամյակ է, ինչ մեր դասագրքերն ավերում են:

«Մեր դասագրքերից տարբեր պատճառաբանություններով տարիների ընթացքում հանվել են դասական հեղինակներ: Հանվել են հայ  գրականության ընտիր հատվածներ: Դրանց փոխարեն դասագրքերում հայտնվել են գրություններ, որոնց դժվար է բանաստեղծություն, պատմվածք կոչելը, եւ որոնք ոչ միայն գրական հայերեն չեն, այլեւ գեղագիտական, գրական ճաշակին են դեմ: Օրինակ՝ տասնյակ տարիներ  հայ գրականության ծրագրով դասավանդվել է  Վահան Միրաքյանի «Լալվարի որսը» պոեմի մի շատ գեղեցիկ հատվածը: Հայկական մի չքնաղ բնանկար, Հայաստանի հեքիաթային պատկեր, հայրենասիրություն՝ առանց ոգեկոչումենրի, պոետական փայլուն բնանկար: Մենք բոլորս սովորել ենք 3-4-րդ դասարաններում, եւ իմ սերնդի մարդիկ անգիր գիտեն այն: Հանում են այդ հատվածը, տեղը դնում են մի զառանցանք, իբրեւ թե մոդեռն մի բանաստեղծություն, որը ոչինչ չի ասում: Պատճառաբանում են, թե երեխաները չեն հասկանում բարդ բանաստեղծությունը: Ես կարող եմ ասել, որ երեխաները շատ ավելի խելոք են եւ ավելի շատ բան են հասկանում: Իմ փոքրիկ թոռնիկը զարմանում է, որ ես չեմ կարողանում հեռախոսով նամակ գրել: Նրանց ուղեղն ավելի լավ է աշխատում, քան՝ իմ սերնդինը: Այդ ինչպե՞ս է, որ մենք ընկալում էինք Խորենացուն, Նարեկացուն, Խաչատուր Աբովյանին, մյուսներին, իսկ ժամանակակից երեխան չի կարող հասկանալ նրանց: Եթե մեր լեզուն մեր գրական տեքստերի մեջ, Պռոշյանի, Աբովյանի ստեղծագործություններում, արտահայտվում է բարբառով, ապա բարբառը հայոց լեզու է: Բարբառն ավելի հարուստ է, քան մեր գրական լեզուն, որը հազիվ 150 տարվա պատմություն ունի: Ես կազմել եմ 500 էջանոց  «Հայկական մանկական բանաստեղծության անթոլոգիա»:  Ես թերթել եմ արեւմտահայ մանկական գրական հանդեսները՝ սկսած 1885 թվականից, արեւելահայ մանկական բոլոր հանդեսները, «Պիոներ կանչն»՝ առաջին օրվանից, «Պիոներ» ամսագիրն՝ առաջին օրվանից, որպեսզի այդ ժողովածուն կազմեմ: Այսինքն՝ ես վերացական չեմ խոսում: Բայց մենք հիմա այնպիսի երեւույթի դեմ ենք կանգնած, որի դեմ ոչինչ չենք կարող անել: Շիլլերն ասում է՝ «Տգիտության դեմ անզոր են անգամ աստվածները»: Ես չգիտեմ, թե այսօր հայ գրականությունը ոչ պետքական համարողներից քանիսը գիտի մանկական բանաստեղծություն: Լավ կլիներ, որ տեսնեինք, թե այդ մարդիկ հայերեն գրագետ թելադրություն գրել գիտե՞ն, թե՞ ոչ: Սա ինձ համար ողբերգություն է: Դասագրքերի հարցը մեկ օրում չեն լուծում: Թումանյանն ու Շանթն էին դասագրքեր կազմում: Այն դասագրքերը, որոնցով մարդիկ տասնյակ տարիներ սովորում էին, մշակվել են: Այնտեղ, իհարկե, ավելորդ բաներ կային ընկեր Լենինի, ընկեր Ստալինի մասին: Եթե դրանք հանում էինք,  մնում էր մաքուր գրականությունը: Այսօր անգետ մարդիկ ավերում են եղածը: Իսկ վաղն իրենք չքմեղանալու են, ինչպես 37 թ. եկեղեցին քանդողները, մարդկանց գնդակահարողները, որոնք ասում էին՝ ժամանակն այդպիսին էր: 90-ականներին մի մարդ, որը Րաֆֆուն հայհոյում էր հեռուստատեսությամբ, թե նրա կերտած կերպարը՝ Սամվելը, սպանել է իր հորը, կրթության նախարար էր: Ուրեմն՝ բոլորը հիմար են, որ մեծագույն գրող են համարում Տուրգենեւին, որի «Տարաս- Բուլբա» վիպակում հայրը սպանում է սեփական որդուն: Կամ՝ Վ. Հյուգոյի «93 թվականը» վեպի հերոսն է իր հոգեզավակին մահվան դատապարտում»,- ասում է գրականագետը:

Մեր հարցին, թե ինչ չափանիշներով պետք է ընտրել ժամանակակից հայ գրողներին, երբ չկան նրանց ստեղծագործություններին վերաբերող անաչառ քննադատություններ, Երվանդ Տեր-Խաչատրյանն արձագանքեց. «Ժամանակակից գրողները պետք է արժեւորվեն իբրեւ գեղարվեստական գրականություն ստեղծողներ, որպեսզի իրավունք ունենան դասագիրք մտնելու: Ցույց տվեք մի վերլուծական աշխատություն, որում ժամանակակից գրողների ստեղծագործությունները վերլուծության են ենթարկվել, եւ ապացուցված է, որ դրանք արժեք են ներկայացնում: Իոսիֆ Բրոդսկին վախճանվել է 1996թ., Նոբելյան եւ այլ մրցանակների դափնեկիր է, բայց նա դեռ դասագիրք չի մտնում: Ժամանակը դեռ պետք է արժեւորի նրան: Իսկ ժամանակակից գրողների մեջ կան մարդիկ, որոնց ես դասավանդել եմ, եւ նրանք հայերեն գրագետ նախադասություն չէին կարողանում գրել: Մինչդեռ՝ գրողը լեզվի մարգարեն է: Իսկ հայոց լեզվի գրական արտահայտությունը Բակունցի, Տերյանի, Չարենցի գրականությունն է»:

Թագուհի Հակոբյան