Բաքվի գրադարան-ընթերցարանը և Ալեքսանդր Շիրվանզադեն

202

17 տարեկանում Ալեքսանդր Շիրվանզադեն հայտվում է Բաքվում և գրագրի պաշտոն ստանում  տեղի նահանգական վարչության գրասենյակում. «Դուրս գալով մի գրասենյակից և անցնելով մյուսը որպես հաշվապահ կամ վարիչ, որքան գնում, այնքան ավելի ու ավելի համոզվում էի, որ ընդհանուր ապականության մեջ պետք է ունենալ մի հակաթույն՝ չվարակվելու համար ամենուրեք տարածված ախտով: Այդ հակաթույնը ես ունեի իմ հոգու մեջ- դա իմ սերն էր դեպի գրականությունը և գրագետի համբավը…»(Ալ.Շիրվանզադե,Երկեր 5 հատորով, հատոր 5, 1988 թ, էջ՝ 73):          Շիրվանզադեին գրավում է գրականությունը, կարդում է ամենը , ինչ ընկնում է ձեռքը. «Գրականությունն արդեն ամբողջովին կլանել էր իմ միտքն ու հոգին: Ոչ մի ուրիշ զբաղմունք այլևս չէր հետաքրքրում ինձ: Գրում էի առայժմ հոդվածներ ,թե հայ և թե ռուս լրագրերում: Նյութի պակասություն չկար-նավթային արդյունաբերությունը, հանքերը, բանվորները, գործարանները, նավագնացությունը- այդ ամենը մի ամբողջ աշխարհ էր դիտողի համար, թեև Բաքուն ինքնըստինքյան հրապույր չուներ այլևս»          ( «Կյանքի բովից»):      
            Շուտով ապագա գրողին բախտ է վիճակվում ամբողջովին նվիրվելու ընթերցանությանը:   
            Ժամանակի մտավորական իր ընկերների հետ` Ալեքսանդր Աբելյան, Ալեքսանդր Նաջարյան, Արշակ Քալանթար, որոշում են գրադարան բացել Բաքվում և դիմում են Բաքվի Հայոց մարդասիրական ընկերությանը՝ խնդրելով մի ազատ սենյակ տրամադրել.« Մտադիր էինք այնտեղ հավաքել  մեր ունեցած գրքերը և, միջոցներ ձեռք բերելով, հետզհետե կազմել գրադարան-ընթերցարան: Բարեբախտաբար, վարչության նախագահն իմ պատրոնն էր, Սամվել Բաղիրյան, թեև ոչ այնքան գրասեր, բայց շատ պայծառամիտ մարդ. մեր խնդիրը հարգվեց ավելի, քան կարող էի սպասել»: 
            Հայոց մարդասիրական ընկերությունը ոչ միայն  սենյակ է տրամադրում, այլև որոշում է տարեկան 50 ռուբլի հատկացնել ՝ գրադարանի ծախսերի համար:         
            Գրապահը դառնում է Շիրվանզադեն. « Երջանիկ էի, որ վերջապես ընկա իմ սիրած տարերքի մեջ, ինչպես ցորենի շտեմարան գցված հավ: Առաջին 500 ռուբլով մենք Մոսկվայից բերել տվեցինք մի շարք ընտիր գրքեր…այդ ժամանակ էր, որ ես նորադարձի ջերմեռանդությամբ նվիրվեցի ընթերցանության: Որոշ ծրագիր կամ ուղեցույց չունեի, կարդում էի ՝ ինչ որ տեսնում էի, այսօր Հերբերտ Սպենսեր, վաղը Լասսալ, Ռիկարդո, Սեն Սիմոն, Պրուդոն և այլն…»:     
            Բայց պաշտոնում երկար ժամանակ մնալ չի հաջողվում. գրողին մեղադրում են հեղափոխական լինելու մեջ:      
             Շիրվանզադեին կանչում են տեղական ժանդարմերիայի գնդապետի ՝ Տալդրենի մոտ: Պատճառն այն էր, որ Շիրվանզադեն ծանոթացել էր Կովկաս աքսորված հեղափոխական ուսանողների հետ . « …մեկի քիմքին դուր չէի եկել, և նա ինձ մատնել էր»:       
            Գրողին չեն ձերբակալում, բայց գրադարանում այլևս աշխատել թույլ չեն տալիս. « Ես ձերբակալությունից ազատվեցի, բայց Մարդասիրական ընկերության վարչությունը շատ քաղաքավարի ձևով ինձ հասկացրեց, որ գրադարանում մնալս կարող է կասկածի ստվեր գցել ընկերության «բարեհուսության» վրա»:          
            Այս գրադարանը հետագայում դառնում է ամենահարուստն ամբողջ Կովկասում: Գրադարանից և ընթերցասրահից օգտվել են Բաքվի աշխատավորները՝ առանց ազգի և կրոնի խտրականության ( մոտ 32.700 մարդ): 
            1914 թ. գրադարանը ունեցել է շուրջ 21.800 գիրք, ստացել 68 անուն պարբերական:   
            Շիրվանզադեն թողնում է Բաքուն և մեկնում է Թիֆլիս՝ ամբողջովին նվիրվելու գրականությանը. «…զգում էի, որ Բաքվում բարոյապես խեղդվում եմ»: